Współmyślenia: badania artystyczne

Badania artystyczne (BA), czyli praktyki lokujące się na styku sztuki i nauki, pozostają w Polsce różnorodnym, eksperymentalnym i nowatorskim, lecz wciąż niedostatecznie rozpoznanym i wspieranym obszarem – zarówno instytucjonalnie, jak i dyskursywnie. Aby to zmienić, powołaliśmy Współmyślenia: przestrzeń namysłu nad BA oraz wspólnotę osób je praktykujących. Blok tekstów, którymi się z wami dzielimy na łamach specjalnego wydania NN6T #165, to żywe archiwum naszej pracy: ewoluujące, otwarte na kolektywną pracę, reinterpretacje i dopiski. Aby lepiej zrozumieć, z jakiego doświadczenia ono wyrasta, przyjrzyjmy się Współmyśleniom, naszym założeniom, celom i praktyce współpracy – zapraszają Paulina Brelińska-Garsztka, Karolina Gembara, Julia Krupa, Anna Majewska, Antoni Michnik, Piotr Morawski, Patrycja Plich, Monika Popiel, Zofia Reznik

Czym są Współmyślenia?
To proces artystyczno-badawczy, a także środowisko zaangażowanych w niego osób. Początkowo Współmyślenia miały dwa cele. Pierwszym było sieciowanie osób praktykujących na pograniczu nauki i sztuki – przedstawicielek tak różnorodnych dyscyplin, środowisk i instytucji, że często nie znały nawzajem swoich działań i nie miały okazji do współpracy. Drugim celem było stworzenie przestrzeni, w której – w oparciu o własne doświadczenia – mogłyby współtworzyć wiedzę i dyskurs dotyczący badań artystycznych (BA) w Polsce. Narzędziem realizacji tych celów były zjazdy, w których uczestniczyli badacze artystyczni wyłonieni z otwartego naboru (zob. Zarys krajobrazu) oraz reprezentanci grup i instytucji partnerskich zaproszeni do współpracy przez Annę Majewską – inicjatorkę i kuratorkę procesu – m.in. Tercet ¿Czy badania artystyczne?[1], Warszawskie Obserwatorium Kultury i Uniwersytet Warszawski.

Współmyślenia, fot. Alicja Czyczel

W czasie zjazdów dzieliłyśmy się doświadczeniami prekarnej pracy na pograniczu dyscyplin, mapując wspólne potrzeby i interesy. Obok działań samorzeczniczych rozwijałyśmy też refleksję autoanalityczną, eksperymentując z nowymi metodami tworzenia wiedzy i pisania o praktykach badawczo-artystycznych. Korzystałyśmy przy tym z narzędzi pochodzących z różnych obszarów nauki i sztuki – m.in. autoetnografii, facylitacji, filozofii spekulatywnej, choreografii poszerzonej czy artywizmu. Metody te służyły nie tylko wytwarzaniu wiedzy, ale też budowaniu relacji. W efekcie uformowało się szerokie środowisko Współmyśleń – otwarte na dalsze współprace i sojusze, poszukujące sposobów oraz zasobów do wytwarzania struktur włączających kolejne kręgi osób.

Dzisiaj Współmyślenia to wspólnota osób praktykujących i wspierających badania artystyczne, a zarazem nieustający proces mapowania tego obszaru, eksplorowania i poszerzania jego granic, rozszczelniania i podważania opisujących go kategorii, zadawania wciąż nowych pytań. Doświadczenie zjazdów, a także powstałe wówczas archiwum, stały się punktem wyjścia do dalszych działań prowadzonych w grupach roboczych – pisania tekstów, prowadzenia warsztatów, a także opracowywania, rozwijania i performowania archiwum inicjatywy.

Czym są badania artystyczne?
O trudnościach w zdefiniowaniu tego pojęcia piszemy szerzej w Glosariuszu. W 134. numerze NN6T Tercet ¿CBA? określił badania artystyczne jako „obszar niejednorodnych praktyk sytuujących się pomiędzy nauką, sztuką i innymi dziedzinami aktywności społecznej, których celem jest wytwarzanie i wymiana wiedzy”[2]. Przyjmujemy tę definicję w sposób instrumentalny – bo jest pojemna i otwarta, szczególnie w porównaniu z bardziej precyzyjnymi ujęciami teoretycznymi (takimi jak practice-based research, research through art, performative research itp.), które osadzają te praktyki w określonych kontekstach instytucjonalnych, a zarazem oddzielają je od siebie. Dla nas hasło „badania artystyczne” nie określa stabilnej tożsamości, lecz staje się podstawą sojuszu opartego na uznaniu i celebrowaniu różnic między osobami zaangażowanymi w procesy wytwarzania wiedzy przekraczające granice dyscyplin – realizowane na marginesach dominujących praktyk naukowych i artystycznych.

Współmyślenia, fot. Patrycja Plich

Formy i tematy materiałów, które wam przedstawiamy, wynikają bezpośrednio z pytań badawczych, jakie stawialiśmy sobie podczas zjazdów. Zarys krajobrazu odpowiada na pytania o usytuowanie dyscyplinarno-instytucjonalne, Glosariusz – na pytania o to, czym są badania artystyczne i jakim językiem o nich opowiadać, a Wolnomarynowane i na chmurce. Garść przepisów na badania artystyczne, odnoszą się do metod pracy artystyczno-badawczej. Z kolei Węże to drabiny ujawniają nasz sposób myślenia w zespole – stanowią zarówno propozycję metodologiczną, jak i rodzaj gry zapraszającej do udziału czytelniczki. Ta część składa się z krótkiego wprowadzenia oraz osobnej, rozkładanej broszury z wężowymi konstelacjami pytań. Można ją schować w kieszeni albo powiesić na ścianie i korzystać z niej we własnej praktyce artystyczno-badawczej. W toku pracy powstał też zalążek mapy instytucji wspierających badania artystyczne, który – choć nie wszedł do numeru – planujemy w przyszłości rozwinąć jako przewodnik po dobrych współpracach.

Wszystko to służy szukaniu naszych własnych głosów w myśleniu oraz języków w pisaniu o BA. Zależy nam na wytwarzaniu wiedzy usytuowanej – rozwijanej z perspektywy różnych dyscyplin naukowych i obszarów praktyki artystycznej. Dlatego we Współmyśleniach regularnie powraca temat negocjowania pojęć tworzonych w ramach odmiennych tradycji badawczych. Równolegle, dążymy do kształtowania wspólnej, polifonicznej środkowoeuropejskiej narracji o BA, uwzględniającej specyfikę lokalnych doświadczeń w polu instytucji nauki i kultury. To szczególnie istotne dziś, gdy na Zachodzie instytucje powołane do wspierania antyhegemonicznych praktyk wiedzotwórczych^[3], są zamykane lub poddawane presji – zarówno z pozycji prawicowych, jak i neoliberalnych.

W tym kontekście Współmyślenia stawiają pytanie o aktualną stawkę rozwoju BA w Polsce. Jedna z odpowiedzi, która pojawiła się w toku naszych badań, dotyczy sposobów produkcji wiedzy. Dowartościowując proces, BA stawiają opór nadprodukcji dzieł sztuki i tekstów naukowych, proponując alternatywne myślenie o społecznej roli nauki i sztuki. Inna odpowiedź odnosi się do strategii epistemicznych. Umożliwiając przepływy między twórczością artystyczną a naukową, BA wzmacniają oba te obszary – pozwalają im wzajemnie się konfrontować, ujawniać własne ograniczenia, zapobiegają stagnacji i dostarczają narzędzi autorefleksji. Jeszcze inna płaszczyzna to refleksja nad potencjalnością BA jako przestrzeni przeciwdziałania neoliberalnym tendencjom w akademii oraz przechwytywaniu wiedzy przez globalnych graczy rynkowych. W tym sensie jest to miejsce kształtowania krytyczno-kreatywnych reakcji wobec pogłębiającego się kryzysu polskiej nauki: jej chronicznego niedofinansowania, pozorowanego cenienia interdyscyplinarności i innowacyjności, pogłębiania prekarnych warunków pracy.

Odpowiedzi na pytanie o znaczenie i sens prowadzenia badań artystycznych w Polsce może być jednak więcej, i z pewnością warto też poszerzać tę refleksję o płaszczyznę translokalną czy transnarodową. Mamy nadzieję, że to archiwum stanie się narzędziem wspierającym czytelniczki w poszukiwaniu własnych odpowiedzi i metod pracy badawczo-artystycznej.

Osoby uczestniczące we Współmyśleniach: Julia Barbasiewicz, Alicja Berejowska, Paulina Brelińska-Garsztka, Jakub Depczyński, Alicja Czyczel, Anna Galas-Kosil, Karolina Gembara, Katarzyna Kania, Julia Krupa, Jessika Kufa, Anna Majewska, Marta Michalak, Antoni Michnik, Piotr Morawski, Patrycja Plich, Monika Popiel, Agata Skrzypek, Aleksandra Skowrońska, Tytus Szabelski-Różniak, Paweł Świerczek, Zofia Reznik.

Osoby, które współtworzyły blok przygotowany przez Współmyślenia: Paulina Brelińska-Garsztka, Karolina Gembara, Julia Krupa, Anna Majewska, Antoni Michnik, Piotr Morawski, Patrycja Plich, Monika Popiel, Zofia Reznik

Facylitacja i koordynacja merytoryczna: Anna Majewska

Prace nad archiwum Współmyśleń są częścią grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Artystyczno-badawcze praktyki tworzenia wiedzy.

Zjazdy Współmyśleń w 2024 roku zostały zorganizowane we współpracy z Warszawskim Obserwatorium Kultury, Uniwersytetem Warszawskim (w ramach programu IDUB) oraz Uniwersytetem Jagiellońskim (operatorem grantu MNiSW).

NN6T #165 grudzień 2025 – styczeń 2026 został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Partnerką bloku poświęconego badaniom artystycznym w NN6T #165 Warszawskie Obserwatorium Kultury.

Biogramy:
Paulina Brelińska-Garsztka – kuratorka, menedżerka artystów i krytyczka sztuki. Członkini tercetu badawczego ¿Czy badania artystyczne? (wraz z Zofią Reznik i Zofią Małkowicz) oraz procesu Współmyśleń (poświęconych implementacji BA w Polsce), kuratorka programu mentorskiego OP YOUNG oraz Rezydencji Artystycznej im. Konrada i Pawła Jarodzkich 2025. Na co dzień związana z Wrocławskim Instytutem Kultury, gdzie koordynuje projekty rezydencyjne i działania międzynarodowe. Od wielu lat zajmuje się badaniami artystycznymi i kuratorskimi, interesuje się teorią i jej praktycznym zastosowaniem. W 2018 roku zrealizowała badawczo-kuratorską wystawę Voyager’s Record, której poświęciła również swoją pracę magisterską. W 2020 roku współtworzyła pierwszą w Polsce konferencję poświęconą badaniom artystycznym. Eksperymentuje z różnymi formatami współpracy między artystami, instytucjami i czasopismami, szczególną wagę przywiązując do międzynarodowego dialogu i wymiany praktyk artystycznych. Swoje teksty publikowała m.in. w e-Czasie Kultury, Contemporary LYNX, Magazynie SZUM, Didaskaliach. NN6T, Artluku, Zeszytach Artystycznych.

Karolina Gembara jest artystką, badaczką i kuratorką mieszkającą w Berlinie i Warszawie. Jej praktyka skupia się na szukaniu powiązań między pamięcią osobistą i zbiorową, migracją oraz zaangażowaniem społecznym. Obecnie jest doktorantką w Szkole Filmowej im. K. Kieślowskiego, gdzie zajmuje się badaniem powojennych przesiedleń Polaków, Niemców i Ukraińców. Prace Gembary były wystawiane m.in. w Zentrum für Aktuelle Kunst w Berlinie, Fotodok Gallery w Utrechcie, Capa Center w Budapeszcie, Galerii Narodowej w Belgradzie, Manifesta 14 w Prisztinie i Fotografia Europea w Reggio Emilia. Jest stypendystką Ministerstwa Kultury, członkinią Sputnik Photos i Archiwum Protestów Publicznych wraz z którym nominowana była do nagrody Paszportów Polityki. Karolina zainicjowała i poprowadziła kilka projektów partycypacyjnych i aktywistycznych z udziałem migrantów w Warszawie łączących sztukę, badania naukowe i zaangażowanie społeczne oraz skupiających się na kwestiach przynależności, widoczności i troski w kontekście współczesnej Polski. Jako badaczka i wykładowczyni publikowała w magazynach „Foam Magazine”, „Trigger”, „Powidoki” i „Sztuka i Filozofia”, a także wykładała fotografię, teorię i badania wizualne na Uniwersytecie SWPS, Uniwersytecie Warszawski i Uniwersytecie Śląskim. W 2025 roku była kuratorką wystawy Jej Serce w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, poświęconej aborcji w sztuce i aktywizmie.

Julia Krupa – zielarka, artystka i badaczka łącząca zielarstwo z praktyką artystyczną. Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UW, od 2022 roku prowadzi projekt „Zielarska droga do feministycznego bioegalitaryzmu”, obejmujący badania terenowe, wywiady i działania artystyczne. W ramach doktoratu tworzy ogólnodostępne Archiwum Herstorii Zielarskiej. Studiuje podyplomowo Gender Studies w PAN (2024/2025). Absolwentka malarstwa na ASP w Warszawie (dyplom „Zbieraczka, zielarka, wiedźma”, 2021) oraz kulturoznawstwa UW (2021/2022). Laureatka nagrody głównej Inicjatywy Entry (2022). Współautorka artykułu „Fitomisteria. Spekulatywna praktyka zielarska” („Czas Kultury”, 1/2023). Absolwentka Letniej Szkoły Rosi Braidotti „Posthuman” w Utrechcie (2024). Twórczyni pracowni Chwaściarnia – kolektywu praktykującego międzygatunkową komunikację z roślinami poprzez artystyczną praktykę zielarską. zielarka, artystka i badaczka, łącząca zielarstwo z praktyką artystyczną.

Anna Majewska – badaczka sztuk performatywnych, antropolożka kultury, facylitatorka i kuratorka procesów artystyczno-badawczych. Pracuje nad doktoratem na Uniwersytecie Warszawskim i kieruje grantem MNiSW „Artystyczno-badawcze praktyki tworzenia wiedzy”. W pracy naukowej koncentruje się na spekulatywnych i performatywnych praktykach poznawczych, badając, jak wiedza powstaje w relacjach i przemieszcza się między ciałami, środowiskami i instytucjami. Jako kuratorka projektuje ramy dla kolektywnej, procesualnej refleksji – obecnie w ramach Współmyśleń oraz translokalnej inicjatywy oddolnej edukacji Schools of Care. W ostatnich latach współkuratorowała m.in. archiwum grupy Teraz Poliż oraz projekty Look Around – polski pawilon na Quadriennale w Pradze – i Kassia. The New Istanbul Convention, poświęcony transdyscyplinarnym metodom feministycznej pracy. Obecnie w „Dialogu” ukazuje się cykl jej rozmów z badaczkami artystycznymi.

Antoni Michnik – badacz sound studies, performer, kurator. Doktor nauk o sztuce, pracuje w IS PAN. W latach 2013-2024 w redakcji magazynu „Glissando”, od roku 2025 w redakcji „Kontekstów”. Członek zespołu kuratorskiego festiwali Ad Libitum i Futurofonia, współpracował kuratorsko m.in. z TRAFO w Szczecinie oraz festiwalami Warszawska Jesień i NeoArte. Członek-założyciel artystyczno-badawczego kolektywu Grupa ETC (2009- ), eksplorującego tradycje (neo)awangard, a ostatnio nawet komunikację dinozaurów. W swoich badaniach zajmuje się różnymi nurtami interdyscyplinarnych badań nad dźwiękiem, ale też innymi obszarami historii kultury. Ostatnio, także na łamach Notesu, pneumatologią i pneumakustyką (zob. Nr 162).

Piotr Morawski – kulturoznawca, pracownik naukowy w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, badacz teatru i sztuk performatywnych, eseista; publikował prace na temat historii i współczesności polskiego teatru między innymi w „Dialogu”, „Didaskaliach”, „Pamiętniku Teatralnym”, „Czasie kultury”, „Widoku” oraz w tomach zbiorowych; stale współpracuje z „Dwutygodnikiem.com”. Zajmuje się również tutoringiem i wspieraniem procesów twórczych. Od września 2025 jest zastępcą dyrektorki do spraw programowych w warszawskim Teatrze Ochoty.

Patrycja Plich – artystka transdyscyplinarna, politolożka, praktykująca teoretyczka, badaczka i aktywistka. Pracuje w obszarze globalnych krajobrazów kryzysu. Eksploruje zagadnienie plastyczności i rozpadu oraz bimorfizmu w kontekście materii, tożsamości, nekropolityki, a także odnosi swoje działania do współczesnej filozofii politycznej, badającej relacje władzy biopolitycznej, podmiotowości i kontroli. Jej badania naukowe i działania artystyczne funkcjonują jako krytyczna platforma i metoda oporu na rzecz równości i sprawiedliwości społecznej. Autorka długofalowych międzynarodowych projektów skupionych na kwestiach biopolityki, post-miejsc i krajobrazów antropogenicznych – trzyletni projekt Plastigo realizowany w największym zagłębiu industrialnym na południu Francji wraz z kolektywem Par ce passage, infranchi… (Francja) oraz Souad Mani (Tunezja), a także projektu Wanderland z Marie Delahousse (Francja) i polsko-senegalską społecznością w Poznaniu, będącego analizą procesów dekolonizacyjnych, pamięci kolektywnej i instrumentalizacji solidarności antykolonialnej przez państwa bloku wschodniego.

Monika Popiel – działa na splątaniu różnych dyscyplin, mieszając praktyki artystyczne, technologiczne i badawcze. Ukończyła Reżyserię na Akademii Teatralnej w Warszawie oraz Matematykę Stosowaną na Politechnice Gdańskiej. W swoje poszukiwania wplata sztuki performatywne, relacyjne, sensoryczne i somatyczne, pracę z tkaniną, creative coding oraz projektowanie i programowanie interfejsów, tworząc interaktywne przestrzenie spotkania, w których ciało i zmysły stają się materiałem i narzędziem. Jej prace badają dynamiczne relacje między ciałami, pamięcią, technologią i dotykalnym, wielozmysłowym doświadczeniem świata, stawiając pytania o współodczuwanie, niepewność i możliwości wspólnego działania.

Zofia Reznik – queerowa feministka, transdyscyplinarna badaczka i działaczka sztuki, doktora nauk o sztuce i aktywistka. Zbiera herstorie dolnośląskich artystek, zajmuje się badaniami artystycznymi, pisze, tworzy, kuratorkuje, facylituje, trzyma kręgi kobiet*, prowadzi kąpiele leśne i eksploruje nowe, ucieleśnione metody w humanistyce. Porusza wiedzę w ramach Tercetu ¿Czy badania artystyczne? oraz Kolektywu Kariatyda, który uzupełnia polską Wikipedię o kobiety związane ze sztuką. W 2022 r. wraz z Beatą Rojek i Sonią Sobiech zaprezentowała w galerii 66P we Wrocławiu wystawę Wczorajsze sny tkają ruiny jutrzejszych świątyń dedykowaną aborcyjnemu upełnomocnieniu i sieci wsparcia, która swoją kolejną odsłonę miała w 2025 r. w Belgii. Pracuje jako wykładowczyni w ASP we Wrocławiu, poszukuje ścieżki praktykowania nauki w ruchu i z przyrodą.

Przypisy:

[1] Czytaj wywiad z Pauliną Brelińską, Artyści badają świat, NN6T, https://nn6t.pl/2019/08/12/artysci-badaja-swiat/

[2] Czytaj wywiad z Pauliną Brelińską, Zofią Małkowską-Daszyńską i Zofią Reznik, Z krajobrazu badań artystycznych, NN6T, #134, marzec-kwiecień 2021, https://nn6t.pl/2021/03/01/z-krajobrazu-badan-artystycznych/

^[3] Przykładem może być pozbawienie dotacji BAK w Utrechcie – wiodącej międzynarodowej instytucji badań artystycznych, która tworzyła przestrzeń dla estetyczno-politycznych eksperymentów poznawczych. BAK skupiał artystów i badaczy pracujących nad transformacyjnymi sposobami bycia razem. Działały tam m.in. Reem Shilleh, Jonas Staal czy Forensic Architecture – osoby i kolektywy, które krytycznie odnoszą się do dominujących form myślenia, produkcji i organizacji życia społecznego, proponując wobec nich alternatywne rozwiązania. Z kolei w maju 2025 r. międzynarodowa społeczność stanęła w obronie holenderskiej Academy of Creative and Performing Arts (ACPA), czyli programu będącego kolebką badań artystycznych w Europie, powstałej jako współpraca między Uniwersytetem w Lejdzie i Uniwersytetem Artystycznym w Hadze. Stąd wywodzą się m.in. Society For Artistic Research (SAR) i platforma Research Catalogue. Pozbawienie funduszy jest tu oceniane jako intencjonalne działanie skrajnie prawicowego rządu. Zob. In Defense of Art Research: A Call to Support ACPA, PhDArts and docARTES, „e-flux” 2.05.2025, https://www.e-flux.com/notes/668777/in-defense-of-art-research-a-call-to-support-acpa-phdarts-and-docartes.